Zamek w Kończycach Małych to renesansowa rezydencja z XVI wieku, która wyróżnia się na tle innych zabytków Śląska Cieszyńskiego przede wszystkim arkadowym dziedzińcem. To właśnie przez te charakterystyczne arkady budowla zyskała przydomek „Cieszyńskiego Wawelu”. Choć formalnie nazywany zamkiem, w rzeczywistości jest to jedyny dwór obronny tego typu w regionie – połączenie funkcji obronnych i mieszkalnych, które przetrwało do naszych czasów.
Obiekt znajduje się w niewielkiej wsi Kończyce Małe, tuż przy granicy polsko-czeskiej, w gminie Zebrzydowice. Obecnie w murach zabytkowej rezydencji działa hotel z restauracją, mieści się też Izba Regionalna oraz siedziby lokalnych stowarzyszeń.
- unikalny arkadowy dziedziniec
- doskonała architektura renesansowa
- hotel i restauracja w zabytkach
- Izba Regionalna z lokalnymi skarbami
- malownicze otoczenie blisko granicy
Historia zamku – od gotyckiej warowni do renesansowej rezydencji
Pierwsza wzmianka o Kończycach pochodzi z 1305 roku, kiedy wieś płaciła dziesięcinę biskupom wrocławskim. Początkowo należała bezpośrednio do książąt cieszyńskich, później przeszła w ręce szlachty. Pierwotna budowla – gotycki zamek obronny – powstała pod koniec XIV wieku, wzniesiona przez ród Golasowskich.
Prawdziwy rozkwit zamku nastąpił w XVI wieku, gdy w 1538 roku właścicielem wsi został Piotr Czelo z Czechowic, syn kanclerza księstwa cieszyńskiego. To właśnie jemu przypisuje się przebudowę gotyckiej warowni w okazałą renesansową rezydencję. Zamek otrzymał formę czworoboku z wewnętrznym arkadowym dziedzińcem – rozwiązanie architektoniczne niezwykle rzadkie w szlacheckich siedzibach na Śląsku Cieszyńskim.
Arkadowy dziedziniec zamku w Kończycach Małych jest jedynym tego typu elementem architektonicznym wśród rezydencji szlacheckich na Śląsku Cieszyńskim. To właśnie ta cecha sprawiła, że budowlę zaczęto nazywać „Cieszyńskim Wawelem”.
W 1560 roku Jerzy Sedlnicki przeprowadził kolejną rozbudowę, o czym świadczy kamienny portal z herbem Odrowąż. Po ślubie Katarzyny z rodu Sedlnickich majątek dostał się w posiadanie rodziny Czelów – jednego z najważniejszych rodów szlacheckich w Księstwie Cieszyńskim.
Architektura i układ przestrzenny
Renesansowy zamek składał się z czterech skrzydeł otaczających wewnętrzny dziedziniec. W narożniku południowo-wschodnim umieszczono bramę wjazdową. Dwa skrzydła pełniły funkcje mieszkalne, pozostałe miały charakter gospodarczy. Całe założenie otaczała fosa, a dodatkową ochronę stanowiły otaczające zamek mokradła oraz położony obok staw.
W XVII wieku, gdy Kończyce Małe kupił Wacław Pełka z Nowego Miasta (1657 rok), zamek zaczął tracić swoje walory obronne na rzecz funkcji rezydencjonalnych. Wieś pozostawała w rękach rodu Pełków przez 180 lat. W tym czasie zasypano fosę i zlikwidowano most zwodzony, a w ich miejsce utworzono park w stylu angielskim otoczony parkanem.
Ostatnimi prywatnymi właścicielami byli Folwarczni – śląska rodzina chłopska, która wzbogaciła się na dostawach dla wojska podczas wojen napoleońskich. Jako gospodarze zadbali zarówno o rezydencję, jak i folwark. Opuścili posiadłość dopiero w 1945 roku, przed wkroczeniem Armii Czerwonej.
Zamek po II wojnie światowej
Działania wojenne z początku 1945 roku spowodowały poważne zniszczenia rezydencji. Zamek został również doszczętnie splądrowany. Po wojnie przeszedł na własność Skarbu Państwa, a później gminy Zebrzydowice.
Obecnie, po przeprowadzonym remoncie, obiekt składa się z dwóch prostopadłych skrzydeł. Nie udało się odtworzyć pełnego czworoboku, ale zachowane elementy – zwłaszcza arkadowy dziedziniec – wciąż robią wrażenie i pozwalają wyobrazić sobie dawną świetność rezydencji.
Co zobaczyć w zamku i okolicy
Zamek można podziwiać głównie z zewnątrz, spacerując po jego otoczeniu. Warto zajrzeć na dziedziniec, żeby zobaczyć charakterystyczne renesansowe arkady – to one stanowią największą atrakcję architektoniczną obiektu. Obok zamku znajduje się malowniczy staw z ławkami na brzegach oraz mostek, którym można przejść na drugą stronę.
Z brzegu stawu rozpościera się przyjemny widok na pobliskie sanktuarium – rzymskokatolicką Parafię Narodzenia Najświętszej Maryi Panny. To dobry punkt do zrobienia zdjęć, szczególnie w pogodne dni.
W murach zamku działa Karczma Zamkowa oraz obiekt hotelowy Gościniec Zamkowy, więc można skorzystać z oferty gastronomicznej lub noclegowej. W budynku mieści się także Izba Regionalna, Filia Biblioteki Publicznej oraz siedziby lokalnych stowarzyszeń i zespołów artystycznych.
Dziedziniec zamkowy służy jako jedna z aren występów podczas cieszyńskiego Międzynarodowego Festiwalu Muzyki „Viva il Canto”. W zabytkowych murach odbywają się koncerty i wydarzenia kulturalne.
Dla kogo ta atrakcja?
Zamek w Kończycach Małych to miejsce przede wszystkim dla miłośników architektury renesansowej i historii regionalnej. Nie jest to typowe muzeum z wystawami i przewodnikami – raczej zabytkowa budowla, którą warto zobaczyć podczas wędrówki po Śląsku Cieszyńskim.
Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę z krótkim spacerem wokół stawu i piknikiem na ławkach. Dzieci zwykle lubią oglądać zamki, choć tutaj nie ma typowych atrakcji jak sale rycerskie czy komnaty z eksponatami. Bardziej jest to punkt widokowy i fotograficzny niż miejsce do kilkugodzinnego zwiedzania.
Osoby interesujące się fotografią architektoniczną znajdą tu ciekawe kadry – zwłaszcza arkadowy dziedziniec i widoki z okolic stawu. Warto przyjechać w godzinach porannych lub popołudniowych, kiedy światło najlepiej podkreśla detale renesansowej architektury.
Informacje praktyczne – dojazd, czas zwiedzania
Zamek znajduje się przy ulicy Staropolskiej 5 w Kończycach Małych, niewielkiej miejscowości w gminie Zebrzydowice. Wieś leży przy polsko-czeskiej granicy, przez którą przepływa zakolami rzeka Piotrówka. W okolicy wyróżniają się liczne stawy hodowlane.
Dojazd: Najwygodniej dojechać samochodem – zamek znajduje się przy drodze prowadzącej z Zebrzydowic do Cieszyna. Z Jastrzębia-Zdroju to około 20 kilometrów, z Cieszyna podobna odległość. Parking jest dostępny przy obiekcie.
Czas zwiedzania: Na obejrzenie zamku z zewnątrz, spacer wokół stawu i zrobienie zdjęć wystarczy 30-45 minut. Jeśli planujecie posiłek w karczmie lub dłuższy odpoczynek nad stawem, warto zarezerwować 1,5-2 godziny.
Zwiedzanie: Zamek jest własnością gminy, a w budynku działa hotel i restauracja. Zwiedzanie wnętrz nie jest standardowo dostępne – można je zobaczyć głównie jako gość restauracji lub hotelu. Dziedziniec arkadowy i otoczenie zamku są dostępne dla zwiedzających. Izba Regionalna ma własne godziny otwarcia, warto wcześniej sprawdzić ich dostępność.
Kontakt do Karczmy Zamkowej: tel. 733 775 111, email: [email protected]. Restauracja oferuje dania dnia i organizuje imprezy okolicznościowe.
Zamek w Kończycach Małych to dobry punkt na trasie zwiedzania Śląska Cieszyńskiego – nie wymaga całego dnia, ale warto się zatrzymać choćby na pół godziny, żeby zobaczyć unikalne arkady i poczuć atmosferę renesansowej rezydencji szlacheckiej.