Na Starym Targu w Cieszynie stoi figura, przy której większość przechodniów mija ją bez większego zainteresowania. A szkoda, bo to kopia jednego z najcenniejszych dzieł sztuki gotyckiej w Polsce – rzeźby spod ręki warsztatu Piotra Parlera, tego samego mistrza, który tworzył dla praskiej katedry św. Wita. Oryginał, ukryty dziś w Muzeum Śląska Cieszyńskiego, przez dziesięciolecia stał na tym właśnie placu, malowany wielokrotnie farbą olejną, niszczejący pod wpływem warunków atmosferycznych.
- unikalna rzeźba gotycka z XIV wieku
- odkrycie pod warstwami farby
- oryginał w Muzeum Śląska Cieszyńskiego
- niesamowity realizm postaci
- historia pełna zagadek i tajemnic
Historia odkrycia cieszyńskiej Madonny
Przez lata nikt nie podejrzewał, że pod warstwami farby kryje się prawdziwy skarb. Figura stała na studni na Starym Targu, pomalowana, zniszczona, traktowana jak jedna z wielu miejskich rzeźb sakralnych. Dopiero gdy władze miasta zdecydowały się na konserwację, wyszła na jaw prawda.
Pod dziesiątkami warstw olejnej farby konserwatorzy odkryli bardzo dobrze zachowaną piaskową rzeźbę gotycką z XIV wieku. To było sensacyjne odkrycie – rzeźba pochodziła z warsztatu Piotra Parlera, a dokładniej została wykonana przez Mistrza Oswalda, jednego z najzdolniejszych uczniów słynnego architekta i rzeźbiarza. Ten sam artysta tworzył figurę św. Wacława w katedrze praskiej oraz popiersie Anny świdnickiej, trzeciej żony cesarza Karola IV.
Madonna została wykonana około 1368-69 roku z lokalnego piaskowca, prawdopodobnie pochodzącego z kamieniołomu w Brennej lub z kamieniołomu „Rzeka” na Zaolziu. Analiza kamienia wykazała, że powstała z tego samego materiału co nagrobek księcia Przemysława I Noszaka.
Po odkryciu prawdziwej wartości rzeźby, figura nie wróciła już na swoje dawne miejsce. Zastąpiła ją kopia, a oryginał trafił do muzealnych zbiorów, gdzie jest odpowiednio chroniony i wystawiony dla zwiedzających.
Co wyróżnia cieszyńską Madonnę
To jedna z niewielu kamiennych gotyckich rzeźb postaciowych zachowanych na terenie dawnego Księstwa Cieszyńskiego. Styl, w jakim została wykonana, charakteryzuje się niezwykłym jak na XIV wiek realizmem i żywotością postaci – cechą rozpoznawczą warsztatu Parlera.
Rzeźba przedstawia Matkę Boską trzymającą Dzieciątko Jezus. Oryginał jest pozbawiony korony, co odróżnia go od kopii stojącej obecnie na Starym Targu – ta została umieszczona na wysokim słupie i kolumnie zakończonej kulą, a sama figura została ukoronowana.
Nie każdy wie, że styl gotycki warsztatu Parlera dotarł do Księstwa Cieszyńskiego bezpośrednio z Pragi, gdzie Piotr Parler tworzył swoje dzieła na dworze cesarza Karola IV. Ponieważ uważa się, że sam Parler nie opuszczał w tym czasie Pragi, rzeźbiarz z jego warsztatu musiał przyjechać do Cieszyna, by wykonać dzieło na miejscu.
Burzliwe losy figury przez wieki
Historia Madonny jest pełna zagadek. Istnieją spekulacje, że mogła być częścią ołtarza z kaplicy cieszyńskiego zamku. Na początku XVIII wieku figurę umieszczono na filarze przed zamkiem w Cieszynie. Widoczne na niej ślady pożarów świadczą o tym, że mogła znajdować się wcześniej w kościele św. Mikołaja lub w kościele św. Marii Magdaleny – oba te budynki wielokrotnie płonęły w swojej historii.
Kiedy Habsburgowie zbudowali swoją letnią rezydencję na Wzgórzu Zamkowym w stylu klasycystycznym, gotycka figura nie pasowała już do nowej estetyki. Została przeniesiona na Stary Targ, gdzie stała aż do momentu odkrycia jej prawdziwej wartości.
Według zachowanych dokumentów Madonna została ustawiona na słupie służącym wcześniej cieszyńskiemu katowi za pręgierz – do tego słupa przykuwano ongiś skazańców. Uroczystego ustawienia figury dokonano 8 grudnia 1844 roku podczas procesji koncelebrowanej przez biskupa Józefa Paducha.
Oryginalna rzeźba tylko dwukrotnie opuszczała Cieszyn. W 2002 roku wyjechała na kilka miesięcy na wystawę do praskich Hradczan, a w 2006 roku do Muzeum Miedzi w Legnicy na wystawę zatytułowaną „Śląsk – perła w koronie czeskiej”.
Gdzie zobaczyć oryginał i kopię
Spacerując po Starym Targu w Cieszynie, nie sposób przejść obojętnie obok wysokiego słupa zwieńczonego figurą Madonny. To miejsce zatrzymuje się wielu mieszkańców – palą znicze, zostawiają kwiaty, zatrzymują się na chwilę modlitwy. Kopia dobrze oddaje charakter oryginału, choć została wzbogacona o koronę.
Prawdziwa Madonna czeka na zwiedzających w Muzeum Śląska Cieszyńskiego. To niewielka rzeźba, ale jej artystyczna wartość i poziom wykonania robią wrażenie. Z bliska widać precyzję dłuta rzeźbiarza, delikatność fałd szat, wyraz twarzy Matki Boskiej. Warto poświęcić chwilę, by przyjrzeć się detalom – to one pokazują klasę warsztatu Parlera.
Dla kogo to miejsce
Figura na Starym Targu to punkt obowiązkowy dla każdego, kto zwiedzając Cieszyn, chce poznać historię miasta. Plac sam w sobie jest malowniczy, otoczony kamieniczkami, z widokiem na zamek. Można tu usiąść na ławce, odpocząć po zwiedzaniu.
Miłośnicy sztuki średniowiecznej powinni koniecznie odwiedzić muzeum, gdzie znajduje się oryginał. To rzadka okazja, by zobaczyć dzieło warsztatu Parlera poza Pragą. Dla osób interesujących się historią sztuki to pozycja obowiązkowa w programie zwiedzania Cieszyna.
Rodziny z dziećmi mogą połączyć wizytę na Starym Targu z wizytą w muzeum – dzieci zazwyczaj fascynuje historia odkrycia rzeźby pod warstwami farby. To też dobry punkt startowy do dalszego zwiedzania – stąd blisko do zamku, Rynku i innych atrakcji centrum.
Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd
Figura na Starym Targu jest dostępna bezpłatnie przez całą dobę. Plac znajduje się w centrum Cieszyna, kilka minut spacerem od Rynku. Wystarczy skierować się w stronę wzgórza zamkowego – Stary Targ leży u jego podnóża.
Muzeum Śląska Cieszyńskiego, gdzie znajduje się oryginalna rzeźba, mieści się przy Regera 6. Godziny otwarcia i aktualne ceny biletów najlepiej sprawdzić na stronie muzeum przed wizytą, ponieważ mogą się zmieniać w zależności od sezonu. Standardowo muzeum jest czynne od wtorku do niedzieli.
Do Cieszyna najwygodniej dojechać samochodem – miasto ma dobre połączenie drogowe, a w centrum jest kilka parkingów. Można też przyjechać pociągiem – dworzec kolejowy znajduje się około 15 minut spacerem od Starego Targu. Z większych miast na Śląsku kursują regularne autobusy.
Na zwiedzenie Starego Targu wystarczy 15-20 minut, chyba że ktoś chce dłużej posiedzieć i nacieszyć się atmosferą miejsca. Wizyta w muzeum to około godziny, choć miłośnicy historii mogą spędzić tam znacznie więcej czasu – oprócz Madonny muzeum ma w swoich zbiorach wiele innych cennych eksponatów związanych z historią Śląska Cieszyńskiego.