Rynek ČSA, czyli Plac Armii Czechosłowackiej, to centralny punkt Czeskiego Cieszyna – miasta, które powstało niemal z dnia na dzień po podziale Cieszyna w 1920 roku. Gdy granica przecięła miasto wzdłuż rzeki Olzy, po czeskiej stronie zostały przedmieścia przemysłowe i dworzec kolejowy, ale zabrakło centrum. Dlatego w ekspresowym tempie wybudowano nowy rynek z ratuszem, który do dziś wyznacza serce tej części miasta. To miejsce pokazuje, jak z podmiejskich zabudowań można stworzyć funkcjonujący organizm miejski.
Spacer po tym placu to lekcja historii XX wieku, ale bez muzealnego kurzu.
- neorenesansowy ratusz z pięknym zegarem
- mural przedstawiający Cieszyn z XVIII wieku
- fontanna symbolizująca współistnienie narodów
- otoczenie z lat 30. XX wieku
- bliskość do historycznych atrakcji Cieszyna
Historia rynku – jak budowano miasto od zera
Kiedy w 1920 roku Cieszyn został podzielony między Polskę i Czechosłowację, po czeskiej stronie znalazły się tereny, które trudno było nazwać miastem. Były domy, gospodarstwa rolne, kilka ulic – ale brakowało urzędów, szkół, a przede wszystkim centrum. Czechosłowackie władze stanęły przed wyzwaniem: stworzyć nowe miasto dla ludności, która nagle została odcięta od historycznego centrum.
W 1922 roku rząd w Pradze przeznaczył 15 milionów koron na rozbudowę Czeskiego Cieszyna. Priorytetem były szkoły i budynki administracyjne, ale każde miasto potrzebuje też rynku. Początkowo planowano umieścić go przy ulicy Frydeckiej, mniej więcej tam, gdzie dziś stoi stadion sportowy. Ostatecznie zdecydowano się na inną lokalizację – tam, gdzie obecnie rozciąga się Náměstí ČSA.
Na środku przyszłego rynku stał wiejski dom pani Tetla. Właścicielka podarowała działkę miastu, a jej dom pozostał na placu aż do 1932 roku – wyglądało to dość osobliwie, gdy wokół rosły już miejskie kamienice.
Ratusz wybudowano w rekordowym tempie – od kwietnia do grudnia 1928 roku. Projekt stworzył ostrawski architekt Vilém Richter w stylu neorenesansowym. Realizacją zajęła się firma Fulda, a wyposażenie wnętrz zakończono 1 lutego 1929 roku. W 1933 roku przy ratuszu utworzono oficjalnie nowy miejski rynek.
Co zobaczysz na Placu Armii Czechosłowackiej
Ratusz to dominanta rynku – budynek z charakterystycznym szczytem ozdobionym łukowatymi elementami i zegarem. Na elewacji wisi tablica pamiątkowa poświęcona Jerzemu Trzanowskiemu, zdobiona reliefowymi herbami Czech, Moraw, Śląska i Słowacji. W czasie II wojny światowej ratusz połączono korytarzem ze szkołą handlową wybudowaną tuż za nim w latach 1931-1932. Na pierwszym piętrze, naprzeciwko klatki schodowej, znajduje się duży mural przedstawiający Cieszyn z końca XVIII wieku – warto zajrzeć do środka, jeśli będzie otwarte.
Na środku placu stoi fontanna z 2004 roku, zaprojektowana przez Otomara Ševčíka z Přerova. Kompozycja ma symbolizować współistnienie różnych narodowości w tym regionie – temat szczególnie trafny dla miasta podzielonego granicą.
Rynek otaczają 3-4 piętrowe budynki mieszkalne ze sklepami na parterach. To zabudowa z lat 30. XX wieku, gdy Czeski Cieszyn przeżywał boom budowlany. W 1930 roku w mieście działało 20 firm budowlanych – rozbudowa szła pełną parą, aż do 1938 roku, kiedy Polska zajęła Czeski Cieszyn i rozwój zamarł do końca II wojny światowej.
Dla kogo to miejsce
Rynek ČSA to przede wszystkim punkt orientacyjny podczas spaceru po Czeskim Cieszynie. Rodziny z dziećmi docenią, że można tu usiąść w jednej z kawiarni i odpocząć po przejściu przez Most Przyjaźni z polskiej strony. Dzieci mogą pobiegać wokół fontanny, a rodzice napić się czeskiej kawy i obserwować życie lokalnej społeczności.
Miłośnicy architektury XX wieku znajdą tu interesujący przykład funkcjonalistycznej zabudowy z okresu międzywojennego. Nie każdy wie, że cała dzielnica wokół rynku to efekt planowej rozbudowy według projektu architekta Emila Leo – to jemu Czeski Cieszyn zawdzięcza obecny wygląd.
To też dobre miejsce dla osób zainteresowanych historią pogranicza polsko-czeskiego. Rynek pokazuje, jak polityczne decyzje wpływają na życie zwykłych ludzi – mieszkańcy nagle stracili dostęp do centrum swojego miasta i musieli wybudować nowe od podstaw.
Praktyczne informacje – jak dotrzeć i ile czasu poświęcić
Rynek ČSA znajduje się kilka minut spacerem od granicy polsko-czeskiej. Z polskiego Cieszyna najwygodniej przejść Mostem Przyjaźni (ulica Głęboka), a potem kierować się ulicą Smetany lub Moskiewską. Przy rynku znajduje się także dworzec kolejowy – to ważny węzeł na magistrali koszycko-bogumińskiej.
Dostęp do rynku jest bezpłatny – to publiczny plac miejski. Można tu przyjść o każdej porze, choć najlepiej wybrać się w dzień, gdy działa ratusz i kawiarnie wokół placu. Na sam spacer po rynku wystarczy 15-20 minut, ale warto połączyć to z dłuższą wycieczką po Czeskim Cieszynie – wtedy trzeba zaplanować 2-3 godziny.
Jeśli ktoś chce spróbować czeskiego piwa, w narożu rynku przy ulicy Čapkovej działa restauracja „U Fajnego Synka”. Ceny są nieco niższe niż po polskiej stronie, co jest dodatkowym atutem wycieczki.
Co jeszcze warto zobaczyć w okolicy
Rynek to dobry punkt startowy do zwiedzania Czeskiego Cieszyna. W pobliżu znajduje się ulica Główna z zachowaną XIX-wieczną zabudową, Aleja Masarka i park Masarykovy sady nad Olzą. Stamtąd rozciąga się widok na polskie Wzgórze Zamkowe z ruinami średniowiecznego zamku.
Warto też zajrzeć do dawnej synagogi przy ulicy Frydeckiej – od 1960 roku należy do Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego. Naprzeciwko synagogi mieści się nowoczesny budynek browaru Baraba, który produkuje pierwsze piwo warzone w Czeskim Cieszynie.
Czeski Cieszyn to jedyne miejsce poza granicami Polski, gdzie działa zawodowa polska scena teatralna. Odbywają się tu festiwale teatralne i filmowe.
Powrót na polską stronę możliwy jest mostem przy ulicy Střelniční/3 Maja. Całą trasę – polski Rynek, Most Przyjaźni, Czeski Cieszyn z rynkiem ČSA, powrót drugim mostem – można przejść w 2-3 godziny spokojnym krokiem.
Dlaczego warto odwiedzić Rynek ČSA
To nie jest spektakularna atrakcja turystyczna – nie ma tu średniowiecznych murów ani barokowych pałaców. Ale właśnie w tej zwyczajności kryje się wartość tego miejsca. Rynek ČSA pokazuje, jak historia XX wieku wpłynęła na codzienne życie mieszkańców pogranicza. Miasto, które musiało powstać niemal z dnia na dzień, bo granica przecięła stary Cieszyn na pół.
Dziś, po wejściu Czech i Polski do strefy Schengen w 2007 roku, można swobodnie przechodzić między obiema częściami miasta. Rynek ČSA przypomina jednak, że nie zawsze tak było – i że architektura potrafi opowiedzieć historię lepiej niż podręcznik.
Wizyta na tym placu to także okazja, by poczuć klimat małego czeskiego miasteczka – bez tłumów turystów, w autentycznej atmosferze. Dla rodzin z dziećmi to wygodny przystanek podczas spaceru, dla miłośników historii – lekcja o tym, jak polityka kształtuje przestrzeń miejską.